اصحاب اجماع
اَصْحاب اِجْماع گروه از راویان شیعه هستند که از نظر رجالی در مرتبهای عالی از وثاقت قرار دارند. بر اساس دیدگاه مشهور، آنان هجده نفر از اصحاب امام باقر(ع) تا امام رضا(ع) هستند. عالمان شیعه بهطور کلی این افراد را موثق دانسته و روایات آنان را معتبر تلقی کردهاند. با این حال، درباره حدود اعتبار آنان میان رجالیان اختلاف نظر وجود دارد.
معرفی و جایگاه
کَشّی در کتاب رجال خود نام هجده نفر از اصحاب امام باقر(ع) تا امام رضا(ع) را که از ثقات محدثان به شمار میآیند بهعنوان اصحاب اجماع معرفی کرده است. عالمان شیعه بهطور کلی روایات این افراد را صحیح میدانند.[۱] گفته شده فقاهت و جایگاه علمی اصحاب اجماع موجب شده آنان از میان راویان برجسته شوند.[۲]
بحث اصحاب اجماع از مسائل مهم علم رجال به شمار میرود[۳] و درباره آن پژوهشهای متعددی صورت گرفته و آثاری تألیف شده است.[۴] از جمله رسالهای از سید محمدباقر شفتی، کتاب اصحاب الاجماع اثر سید رضا بحرالعلوم (درگذشت:۱۲۵۳ق)[۵] و منظومه منیرالدین بروجردی (درگذشت:۱۳۴۲ق).[۶]
محدث نوری بر این باور است که بهواسطه این بحث، هزاران حدیث که در اصل خارج از قلمرو صحت تلقی میشوند، در زمره احادیث صحیح قرار گرفته یا حکم صحت بر آنها جاری میشود.[۷] خویی نیز اصحاب اجماع را از مصادیق توثیقات عام میداند.[۸]
نامگذاری و تاریخچه اصطلاح
دلیل نامگذاری این گروه به اصحاب اجماع، عبارت کَشّی در توصیف آنان است: «أجمعت العصابة علی تصحیح ما یصحّ من هؤلاء وتصدیقهم لما یقولون؛ یعنی شیعیان بر صحت روایات این افراد و راستگویی آنان اتفاق نظر داشتهاند».[۹] این عبارت به اجماع بر پذیرش و اعتبار روایات آنان اشاره دارد.[۱۰]
به گفته شبیری زنجانی، اصطلاح اصحاب اجماع از قرن چهارم در میان علمای شیعه رواج داشته است.[۱۱] در مقابل، جعفر سبحانی شکلگیری این اصطلاح را مربوط به دورههای متأخر نسبت میدهد.[۱۲] همچنین برخی پژوهشگران، احتمال دادهاند که رویکرد اخباریان، در افزایش توجه به این موضوع در دورههای متأخر تأثیرگذار بوده باشد.[۱۳]
دیدگاهها درباره اعتبار اصحاب اجماع
- توثیق همه راویان سند تا اصحاب اجماع: بر این اساس، با وجود یکی از آنان در سند، راویان قبل از او نیز ثقه محسوب میشوند. این دیدگاه را شهید اول،[۱۴] محدث نوری[۱۵] و محمدتقی مجلسی[۱۶] پذیرفتهاند. به گفته خویی کلام کَشّی تنها بر وثاقت این افراد دلالت دارد، نه بر صحت مطلق روایات آنان. همچنین معتقد است آنان در موارد متعددی از راویان ضعیف نیز نقل روایت کردهاند.[۱۷]
- صحت مطلق روایت: بر اساس این نظر، هرگاه سند تا اصحاب اجماع معتبر باشد، روایت صحیح تلقی میشود، حتی اگر واسطهها ضعیف یا مجهول باشند.[۱۸] این دیدگاه شیخ بهایی،[۱۹] فیض کاشانی[۲۰]و شیخ حر عاملی[۲۱] است.
- توثیق خود اصحاب اجماع: تنها آنان ثقهاند و سایر راویان نیازمند بررسیاند. این دیدگاه را خویی،[۲۲] صاحب ریاض[۲۳] و سید محمدباقر شفتی[۲۴] پذیرفتهاند.
تعداد و اسامی
درباره تعداد افراد اصحاب اجماع اختلاف وجود دارد؛
- ۱۸ نفر: دیدگاه مشهور میان رجالیان از جمله کشّی[۲۵] و خویی.[۲۶]
- ۱۹ نفر: افزودهشدن حمدان بن احمد در رجال ابنداود، که شبیری زنجانی آن را ناشی از اشتباه میداند.[۲۷]
- ۲۲ نفر: دیدگاه محدث نوری.[۲۸]
به گفته شبیری زنجانی و سبحانی، ۱۶ نفر آنها قطعا از اصحاب اجماعاند و درباره ۶ نفر دیگر اختلاف وجود دارد.[۲۹]
اصحاب امام باقر (ع) و امام صادق(ع)
زرارة بن اعین، معروف بن خرّبوذ، برید بن معاویه، فضیل بن یسار، محمد بن مسلم و ابوبصیر اسدی.[۳۰] به گفته کشّی، برخی به جای ابوبصیر اسدی، ابوبصیر مرادی را ذکر کردهاند.[۳۱]
اصحاب امام صادق(ع)
جمیل بن درّاج، عبدالله بن مسکان، عبدالله بن بکیر، حماد بن عثمان، حماد بن عیسی و ابان بن عثمان.[۳۲]
اصحاب امام کاظم (ع) و امام رضا(ع)
یونس بن عبدالرحمن، صفوان بن یحیی، ابنابیعمیر، عبدالله بن مغیره، حسن بن محبوب و احمد بن محمد بن ابینصر بزنطی.[۳۳] به گفته کشّی، برخی به جای حسن بن محبوب، حسن بن علی بن فضَّال، فضَّالة بن ایوب و عثمان بن عیسی را ذکر کردهاند.[۳۴]
پانویس
- ↑ کشی، اختیار معرفة الرجال، ۱۴۰۴ق، ج۲، ص۵۰۷ و ص۶۷۳ و ص۷۳۰.
- ↑ ترابی پژوهشی در علم رجال، ۱۳۸۷ش، ص۲۳۹.
- ↑ سبحانی، کلیات فی علم الرجال، ۱۳۶۹ش، ص۱۶۵.
- ↑ باقری بیدهندی، «اصحاب اجماع».
- ↑ تهرانی، الذریعه، ۱۴۰۳ق، ج۲، ص۱۱۹، ج۴، ص۵۷.
- ↑ تهرانی، الذریعه، ۱۴۰۳ق، ج۲۳، ص۷۶.
- ↑ نوری، مستدرک الوسائل، ۱۴۰۸ق، خاتمه، ج۷، ص۷.
- ↑ خویی، معجم رجالالحدیث، ۱۳۷۲ش، ج۱، ص۵۷.
- ↑ کشی، إختیار معرفة الرجال، ۱۴۰۹ق، ص۳۷۵ و ۵۵۶.
- ↑ شبیری زنجانی، بحث اجماع؛ سبحانی، کلیات فی علم الرجال، ۱۳۶۹ش، ص۱۶۵.
- ↑ قاسمی، علم درایه، رجال و تراجم، ۱۳۸۰ش، ص۸۲-۸۴.
- ↑ سبحانی، کلیات فی علم الرجال، ۱۳۶۹ش، ص۱۶۸.
- ↑ انصاری، «اصحاب اجماع»، ص۱۰۵.
- ↑ شهید اول، غایة المراد، ۱۴۱۴ق، ج۲، ص۴۱.
- ↑ نوری، مستدرک الوسائل، ۱۴۰۸ق، خاتمه، ج۷، ص۵۸.
- ↑ مجلسی، روضة المتقین، ۱۴۰۶ق، ج۱۴، ص۱۹.
- ↑ خویی، معجم رجال الحدیث، الناشر : مؤسسة الخوئی الإسلامیة، ج۱، ص۵۹–۶۳
- ↑ ترابی پژوهشی در علم رجال، ۱۳۸۷ش، ص۲۴۰.
- ↑ شیخبهایی، مشرق الشمسین، ۱۳۸۷ش، ص۳۲-۳۵.
- ↑ فیض کاشانی، الوافی، ۱۴۰۶ق، ج۱، ص۲۷.
- ↑ نوری، مستدرک الوسائل، ۱۴۰۸ق، خاتمه، ج۷، ص۵۸.
- ↑ خویی، معجم رجالالحدیث، ۱۳۷۲ش، ج۱، ص۵۹.
- ↑ حائری، منتهی المقال، ۱۳۷۴ش، ج۱، ص۵۵-۵۶.
- ↑ شفتی، «رسالة فی تحقیق حال ابان بن عثمان»، ص۴۱۸.
- ↑ کشی، إختیار معرفة الرجال، ۱۴۰۹ق، ص ۲۳۸ و ۳۷۵ و ۵۵۶.
- ↑ خویی، معجم رجالالحدیث، ۱۳۷۲ش، ج۱، ص۵۷.
- ↑ قاسمی، علم درایه، رجال و تراجم، ۱۳۸۰ش، ص۸۲.
- ↑ نوری، مستدرک الوسائل، ۱۴۰۸ق، خاتمه، ج۷، ص۹.
- ↑ قاسمی، علم درایه، رجال و تراجم، ۱۳۸۰ش، ص۸۱؛ سبحانی، کلیات فی علم الرجال، ۱۳۶۹ش، ص۱۶۵ و ۱۶۸.
- ↑ کشی، إختیار معرفة الرجال، ۱۴۰۹ق، ص ۲۳۸.
- ↑ کشی، إختیار معرفة الرجال، ۱۴۰۹ق، ص ۲۳۸.
- ↑ کشی، إختیار معرفة الرجال، ۱۴۰۹ق، ص ۳۷۵.
- ↑ کشی، إختیار معرفة الرجال، ۱۴۰۹ق، ص ۵۵۶.
- ↑ کشی، إختیار معرفة الرجال، ۱۴۰۹ق، ص۵۵۶.
منابع
- آقابزرگ تهرانی، محمدمحسن، الذریعة إلی تصانیف الشیعة، بیروت، دار الأضواء، ۱۴۰۳ش/۱۹۸۳م.
- ابنداود حلّی، حسن بن علی بن داود، الرجال، تهران، دانشگاه تهران، چاپ اول، ۱۳۴۲ش.
- انصاری، حسن، «اصحاب اجماع»، در دایرة المعارف بزرگ اسلامی (ج۹)، تهران، مرکز دائرة المعارف اسلامی، ۱۳۷۳ش.
- باقری بیدهندی، ناصر، «اصحاب اجماع»، علوم حدیث شماره ۶، ۱۳۷۶.
- ترابی شهرضایی، اکبر، پژوهشی در علم رجال، تهران، اسوه، ۱۳۸۷ش.
- حائری، محمد بن اسماعیل، منتهی المقال فی احوال الرجال، قم، موسسة آل البیت(ع) لاحیاء التراث، ۱۳۷۴ش.
- خویی، سید ابوالقاسم، معجم رجال الحدیث و تفصیل رواة الحدیث، بیجا، بینا، ۱۳۷۲ش.
- «درس رجال استاد سیدجواد شبیری» (جلسه ۱۲ در سال ۱۳۹۱ش)، مدرسه فقاهت، تاریخ بازدید: ۱ شهریور ۱۴۰۴ش.
- سبحانی، جعفر، کلیات فی علم الرجال، قم، مرکز مدیریت حوزه علمیه، ۱۳۶۹ش.
- شهید اول، محمد بن مکی، غایة المراد فی شرح نکت الإرشاد، تحقیق رضا مختاری، قم، دفتر تبلیغات اسلامی، چاپ اول، ۱۴۱۴ق.
- شهید اول، محمد بن مکی، غایة المراد فی شرح نکت الإرشاد، تصحیح رضا مختاری، قم، دفتر تبلیغات اسلامی، چاپ اول، ۱۴۱۴ق.
- شیخ بهایی، محمد بن حسین، مشرق الشمسین و اکسیر السعادتین، مشهد، آستان قدس رضوی، ۱۳۸۷ش.
- شیخ حر عاملی، محمد بن حسن، وسائل الشیعة، تحقیق مؤسسة آل البیت(ع)، قم، مؤسسة آل البیت(ع)، چاپ اول، ۱۴۰۹ق.
- فیض کاشانی، محمدمحسن، الوافی، اصفهان، کتابخانه امام أمیر المؤمنین علی(ع)، چاپ اول، ۱۴۰۶ق.
- قاسمی، مرتضی، علم درایه، رجال و تراجم، کاشان، محتشم، ۱۳۸۰ش.
- کشی، محمد بن عمر، إختیار معرفة الرجال، تصحیح محمد بن حسن طوسی و حسن مصطفوی، مشهد، مؤسسه نشر دانشگاه مشهد، چاپ اول، ۱۴۰۹ق.
- مجلسی، محمدتقی، روضة المتقین فی شرح من لا یحضره الفقیه، تحقیق حسین موسوی کرمانی و علی اشتهاردی، قم، مؤسسه فرهنگی اسلامی کوشانبور، چاپ دوم، ۱۴۰۶ق.
- موسوی شفتی، سیدمحمدباقر، «رسالة فی تحقیق حال ابان بن عثمان»، محله تراثنا، شماره ۵۴، جمادی الثانی ۱۴۱۹ق.
- نوری، حسین، مستدرک الوسائل و مستنبط المسائل، تصحیح مؤسسه آلالبیت(ع)، قم، مؤسسة آلالبیت(ع)، چاپ اول، ۱۴۰۸ق.